Terugblik

Het is 31 augustus, de laatste dag van mijn vier maanden durende verlof, waarvan ik er een dikke drie heb gelopen. Morgen moet ik weer aan het werk. Het waren 100 onvergetelijke dagen. En wat vond je er nou van? Dat is niet in een zin uit te leggen. Was dit wat je ervan verwacht had? Ook dat weet ik eigenlijk niet goed. Er waren vele mooie en bijzondere momenten, maar er waren ook momenten dat het niet meer en niet minder was dan blik op oneindig en verstand op nul. Strompelen, voortslepen, je voeten verzetten. Maar het is altijd goed gekomen. De bijzondere ontmoetingen, en de vriendelijkheid, die zullen me het meest bijblijven. Als je ervan overtuigd bent dat de wereld slecht is, dan moet je gaan pelgrimeren, en het beeld van de mensheid verandert. Ook ben ik me er nog meer bewust van geworden dat er zeer veel verschillende mensen zijn. Dat lijkt een beetje een open deur, maar ik heb zeer uiteenlopende mensen ontmoet. In het dagelijkse leven ontmoet je die niet. Je vrienden, maar ook je collega’s zoek je uit en die zijn allemaal enigszins hetzelfde. De enige overeenkomst nu was dat ze ook een pelgrimsreis aan het maken waren, of dat ze van pelgrims houden, en ze willen ontvangen.

Er zijn veel mensen die op een of andere manier een rol hebben gespeeld tijdens mijn reis. Ze zijn niet allemaal te noemen. Van al deze mensen zullen er een paar bijblijven. Zij hebben soms onbewust het lopen makkelijker gemaakt.
- Monique Songy die me in Frankrijk als eerste gratis onderdak bood, en dat heel gewoon vond.
- De zweverige Arlette, die me de lekkerste thee van de hele reis gaf toen ik het koud had.
- Het gehele koor dat in de kerk van Mathod aan het oefenen was en prachtig zong tijdens de regen.
- Edzio, Titiano en Andrea, met wie ik de WK finale gekeken heb en die me uit eten genomen hebben, allemaal voor niets.
- Massimo, die meer over Nederland wist dan menig Nederlander.
- De organist in kapel San Pietro, die op zijn keyboard aan het oefenen was en zo goed begreep wat ik op dat moment nodig had.

Maar ook mijn medepelgrims hebben voor verlichting gezorgd.
- Kerstin en Hans-Jürgen, die precies op het juiste moment kwamen, toen ik ziek was geweest en net een beetje beter werd. En mij tijdens mijn hele verdere reis met grote interesse gevolgd hebben.
- Umberto, de acteur die zo enorm vriendelijk bleek te zijn, en naar mijn idee geen standaard Italiaan was (wat dan ook mag zijn).
- De Oostenrijker die al een jaar onderweg was en nu weer terug naar huis ging, maar zelf geen eigen huis meer had, en naar zijn ouders ging.
- Austri, de rennende Amerikaan, en Alma haar moeder die niet alleen een nieuwe knie en een nieuwe heup nodig heeft, maar ook geestelijk een beetje in de war begint te raken, en mijns inziens onverantwoord aan het wandelen was.
- Alban, de Luxemburger die monnik wil worden en zonder geld op reis was.
- Matteo en Glenda, de geografen die ik zo vaak ‘s avonds weer tegen kwam en die zoveel liefde voor de VF hebben.
- Kees-Willem, de nuchtere Hollander met wie het goed een avond doorbrengen is.
- Brian, de gepensioneerd journalist en sophisticated Englishman.

De planning was ongeveer 100 dagen, en ik heb er precies 100 dagen over gedaan. Dit is bij toeval, maar wel een leuk toeval. Gemiddeld heb ik dus 20 km per dag gelopen. Er waren echter nogal wat dagen dat ik ook meer gelopen heb.

Ik had een aantal voorwaarden gesteld, de manier waarop ik deze pelgrimstocht wilde volbrengen. De eerste was geen gebruikmaken van andere vervoersmiddelen dan de benenwagen. Dat is op 3 km na gelukt. In Martigny heb ik me van de ene naar de andere parochie laten rijden. Dat was niet de bedoeling, maar weigeren kon echt niet. En teruglopen en dan weer heenlopen ging wat erg ver. Ik ben principieel, maar zo erg nou ook weer niet.
De bedoeling was ‘s morgens vroeg te vertrekken. Dat heb ik inderdaad gedaan. De laatste weken ging de wekker al om 5.45 uur en soms zelfs nog vroeger. Vanaf morgen moet ik weer vroeg op omdat ik de trein moet halen om naar het werk te gaan. Dat is toch wel anders.
En tot slot wilde ik low budget in kloosters en andere religieuze instellingen slapen. Dat heb ik gedaan, maar minder dan de bedoeling. Enerzijds kwam dat omdat ze er gewoonweg niet waren in Frankrijk en Zwitserland, anderzijds omdat ik ineens claustrofobisch werd. En wat daar dan ook de reden voor was, ik had er last van en raakte ervan in paniek. Bovendien heb ik behoefte aan heel veel privacy. En dan is een slaapzaal met ik weet niet hoeveel andere pelgrims niet altijd een goed idee. Nou ja, dat zij zo. Dat weten we dan voor de volgende keer.
Bij de ontmoeting met andere pelgrims, wordt een aantal standaardvragen gesteld. Een daarvan is waar je volgende tocht naar toe gaat. En de kans is vrij groot dat ik dus ooit nog een keer iets dergelijks ga ondernemen. Geen idee wanneer en waar naar toe. Ter geruststelling, naar Jeruzalem lopen heeft voor mij geen prioriteit. Maar zeg nooit nooit.
Het blijft moeilijk om uit te leggen waarom dit nou zo leuk en bijzonder was. Onderweg heb ik altijd de reden gegeven dat door de vele vliegreizen de wereld zo klein is geworden en dat door 5 km per uur te lopen de wereld weer groot wordt. Tweeduizend kilometer is dan ineens heel ver. Het hele leven wordt veel ‘langzamer’. Waarom zou je haast hebben en je laten leiden door de tijd? Morgen is er weer een dag. Door een lange wandeling krijg je een andere verhouding met de wereld. En dat klopt helemaal.

Echt veel ongemak heb ik niet gehad. Bovendien ben ik in de gelukkige omstandigheid dat ik optimistisch van aard ben en ellende vrij snel vergeet. In het begin was het erg koud en had ik veel regen. Dat was ik al weer bijna vergeten. Later was het snikheet en werd ik gek van de muggen. En ik heb een paar blaren en een pijnlijke schouder gehad, gevoelloze tenen, dikke voeten. Ik ben ziek geweest en heb afwisselend kotsend en schijtend boven de wasbak en de wc gehangen. Ik ben nogal eens fout gelopen. Na een tijdje ga je stinken. Ik kreeg claustrofobische paniekaanvallen in het donker. En eigenlijk heb je elke dag wel in meer of mindere mate pijn. En dan dus toch nog steeds die glazige blik in je ogen als je vraagt waarom. 'Because they are there' blijft waarheid.

Zoals ik al eerder schreef kun je niet om de spiritualiteit heen. Een andere standaardvraag is of je deze pelgrimsreis uit religieuze overwegingen maakt. Dat heb ik niet gedaan. Maar toen de Oostenrijker vroeg of ik religieus ben, heb ik geantwoord: niet in grote mate, maar misschien word je het wel na een pelgrimsreis. De ervaringen en ontmoetingen zijn van dien aard dat je je af kunt vragen of er niet een hogere macht is. En die zou je God kunnen noemen.
Ik heb bijzondere en onverwachte ontmoetingen gehad. Op momenten dat ik het niet meer zag zitten en het lopen zwaar was, kwam er hulp: de ontmoeting met Hans-Jürgen en Kerstin, Arlette, de boer die me een fles water gaf en bleef doorvragen of het echt wel goed ging, het koor dat in de kerk aan het oefenen was, de organist in de kapel. Ze kwamen allemaal op het juiste moment.
Kerken hebben een belangrijke rol gespeeld tijden het lopen. Ik ben er in Canterbury begonnen, waar ik de zegen heb gekregen, en ik ben er in het Vaticaan geëindigd, waar ik de mis heb bijgewoond. Ze hebben bescherming geboden bij regen en kou. In Frankrijk stak de toren altijd boven de heuvel uit, waardoor je wist dat je weer een dorp naderde, en dus mensen, leven, eten en drinken. In Italië speelt het geloof nog een belangrijke rol in het dagelijkse leven. Ik heb nogal eens moeten beloven te zullen bidden voor deze en gene als ik in Rome aan zou komen. En ik heb een paar keer heel bewust een kaarsje gebrand. Niet voor mooi weer zoals mijn oma altijd deed, maar voor het welzijn van mijn naasten. Helaas waren veel kerken dicht, vanwege diefstal. Ik kon er dus lang niet altijd even naar binnen. Maar het bleef een bijzondere plek om rust, spiritualiteit en muziek te vinden.

En dan de confrontatie met mezelf, met mijn krachten en met mijn tekortkomingen. Op een paar kleine lichamelijke ongemakken na, viel de langdurige lichamelijke inspanning alleszins mee. Zoals ik hiervoor al zei: ik vergeet ellende vrij snel. En ik blijk vrij stevig in elkaar te zitten. Zoveel vermoeidheid, pijn, honger en dorst heb ik niet ondervonden.
Een week wandelen is leuk, maar zou ik drie maanden wandelen nog steeds leuk vinden? Er zijn drie momenten geweest waarop ik dacht; ik neem de trein of de bus. Na mijn rustdag in Arras liep ik langs het station en de gedachte om de trein naar huis te nemen schoot door mijn hoofd. Meteen vond ik het een belachelijke gedachte. Op de Po-vlakte heb ik wel eens de bus willen nemen vanwege de hitte en de muggen, maar ik vond dat tegelijkertijd enorm zwak van mezelf. Een beetje tegenslag moet je kunnen overwinnen. De derde keer was na de Po-vlakte na zo’n 1500 km lopen, op ¾ van de reis. Ik was moe en begon thuis te missen. Na dit opgeschreven en hardop gezegd te hebben, was het gevoel ook direct weg, en kreeg ik weer lol in het lopen. Ik wilde nog steeds naar huis, maar het depressieve gevoel was verdwenen. Mijn krachten? Optimisme, doorzettingsvermogen en relatieveren. Mijn tekortkomingen? Toch te weinig hulp aanvaarden, eigenwijzigheid, bij frustratie gaan schreeuwen en schelden, en misschien soms iets te veel doorzetten en relativeren.

En alleen lopen? Ik vroeg me af of ik zou verpieteren van eenzaamheid. In tegendeel. Zeker in het begin was ik blij met de meelopers. Elke keer keek ik ernaar uit en telde ik de dagen af. Ik vond het heerlijk om even Nederlands te kunnen praten. En zinnen te kunnen zeggen zonder dat ik daar eerst heel lang over na hoefde te denken. Om er dan toch weer achter te komen dat ik het verkeerd begrepen had dan wel dat zij mij verkeerd begrepen hadden. En het was fijn om weer op de hoogte te zijn van de ontwikkelingen in Nederland. Om mooie dingen direct te kunnen delen met iemand, en iemand die je wijst op mooie dingen die je zelf niet gezien had. En te kunnen lachen om van alles en nog wat. En iemand die ook een beetje voor je zorgt. En ja, ook om over vroeger te praten. Maar ook inhoudelijk over het werk, en over onderzoek en statistiek. Later ontmoette ik Nederlandse pelgrims en kon ik met hen Nederlands praten.
Maar alleen lopen zorgt ook voor stilte. En dus hoor je de geluiden van de natuur beter: het gezang van vogels, het ruisen van de wind, het getsjirp van de krekels, volledige stilte, en helaas ook het geblaf van honden. En praten doorbreekt die stilte soms op een hinderlijke manier. Zoals een van mijn collega’s in mijn dagboek een uitspraak van Gregorius schreef: 'Doorbreek stilte alleen met woorden die beter zijn dan stilte.’ En dan blijken er veel woorden overbodig te zijn. Bij stilte heb je ook meer tijd om na te denken, te reflecteren en te filosoferen.
En elke keer iemand mee zorgt voor onrust. Je krijgt een bepaald dagritme waar je je prettig bij voelt, en dat wordt verstoord. Je kan opstaan, eten, rusten en slapen wanneer je zelf wilt. Net zo veel en net zo hard of langzaam lopen als je wilt (of kunt). En je moet er rekening mee houden in je planning, En dat is nou net een van de dingen die ik niet wilde. Ik zie wel waar ik begin en waar ik op een dag eindig. Ik had een redelijke planning voor mezelf gemaakt. Daar wilde ik mezelf ook aan houden, maar daar moeten andere mensen geen invloed op willen uitoefenen. Je wordt een beetje egoïstisch. En dus is het een dubbel gevoel. Nog even voor alle duidelijkheid aan alle meelopers, ik heb het enorm gewaardeerd dat jullie de moeite hebben genomen om langs te komen, en ik heb ervan genoten.
Die bruine boterham met kaas en hagelslag, die beker melk, toetjes, mijn eigen bed, gewoon mijn hele huis, fietsen, boodschappen doen bij Albert Heijn: oftewel het gefrut thuis ben ik inderdaad gaan missen. En het is heerlijk dat ik dat weer kan doen. Maar het went ook snel, en je kunt ook echt wel zonder. En dan vroeg ik me af: wie ga ik missen, wie gaat mij missen, gaat er überhaupt iemand mij missen? Mijn familie en vrienden: ik ben ze gaan missen. En het is fijn om ze weer in mijn armen te kunnen sluiten. En zij hebben mij ook gemist. Meer dan ik gedacht had. Mijn vader is nog drie keer langs geweest, maar mijn moeder heeft alleen (en dus soms ook zonder mijn vader) thuis gezeten, en dat was niet altijd even makkelijk. Nu ik weer veilig thuis ben, is de rust weergekeerd. Max en Liesbeth kijken er iets nuchterder tegenaan, maar zijn ook blij dat ik er weer ben. En Anna heeft het allemaal nog niet zo door. Maar ook vrienden slapen weer rustig nu ik gezond en veilig thuis ben. Het is fijn om te weten dat je ertoe doet in het leven van anderen.

Echt nieuwe dingen heb ik niet ontdekt; het zijn dingen die ik al wist en die ik nog meer ben gaan waarderen. Zeker in het begin was ik bang dat ik niet meer terug zou kunnen komen in de dagelijkse werkelijkheid. Dat was ik allang niet meer. Ik vraag me zelfs af of ik überhaupt veranderd ben. In essentie ben ik sowieso gewoon Everdiene gebleven. Maar zou er een tijd voor en een tijd na de pelgrimsreis zijn, zoals iemand mij schreef? Ik realiseer me waarschijnlijk nog steeds niet voldoende hoe bijzonder het is wat ik gedaan heb.

En dan de ontmoeting met natuur, cultuur en geschiedenis. Zoals jullie weten ben ik een nul op alle drie de gebieden. Hoewel collega Fred en de meelopers geprobeerd hebben mij daar enigszins in op te voeden, was dat niet het belangrijkste. Je wordt onderweg de hele dag met alle drie geconfronteerd. En ik heb heel wat foto’s van bloemetjes en bijtjes gemaakt. Maar het feit dat dit een pad is dat al heel lang bestaat, heeft de meeste indruk gemaakt. De kilometerslange Voie Romaine in Frankrijk en de oude Via Cassia op de Romeinse kasseien: daar overheen lopen was een heel bijzondere ervaring.

Tsja, en wat is daar nou leuk aan, ben je wel goed bij je hoofd, wat een ontzettend belachelijk onverantwoord en gevaarlijk idee. Ach ja, misschien was het dat dus ook allemaal wel. Maar ik heb het zo niet ervaren. Ik ben slechts één vrouw alleen tegengekomen, de Amerikaanse Austri, en verder alleen maar mannen alleen, en man en vrouw samen. Blijkbaar is het niet heel gewoon om als vrouw alleen te lopen. Ik zou echter niet weten waarom niet. Ik heb geen onaardige, gevaarlijke mensen ontmoet. En al was ik een pelgrim, ik was behangen met elektronische apparatuur en dus best interessant voor sommige mensen. Eén keer heb ik me unheimisch gevoeld. Maar dat had niets met slechte mensen te maken. Dat was in het donkere, dichte bos waar gejaagd werd en ik uiteindelijk in de modder belandde toen ik terug wilde lopen. Het langs de drukke Via Cassia lopen was soms gevaarlijk. Daar had ik makkelijk door een auto aangereden kunnen worden. Maar al die ellende is me bespaard gebleven. Van tevoren was ik bang voor slangen en onweer. Beide heb ik meegemaakt, maar in veel mindere mate dan verwacht. Slangen heb ik meestal alleen dood gezien, en het heftige onweer was met name ‘s nachts. Er is dus geen enkele reden om te zijner tijd niet nog een keer te gaan. Misschien van Rome terug naar Canterbury, of naar huis lopen, of naar Assisi, naar Napels, door naar Bari, de E1 of E2, de Europese LAW, of toch de GR5. Mogelijkheden genoeg. Maar de reis moet langer dan een paar weken zijn, Ik heb het al eerder over verschillende stadia gehad; stadia van loslaten en van denken. Na een maand of twee heb je pas echt losgelaten en denk je niet bewust meer na. En dat stadium bereik je niet ineens, maar is een mooi moment als je je realiseert dat je dat bereikt hebt.

En dan nog even dit.
- Pa, na het onthaasten nu weer terug naar haasten. En het thuiskomen was inderdaad een genot
- Denise, alles was mooi, en ik heb denk ik niet met mate genoten, maar met volle teugen.
- Marlou,
- Alinda en Jasper, daar heeft mama gelijk in hoor. Ik heb ook voorzichtig gedaan.
- Kerstin und Hans-Jürgen, ich habe mein Ziel erreicht. Ihr erreicht das gleiche Ziel auch! Hans-Jürgen, bis Dienstag.
- Annet, gefeliciteerd en ‘t verre doel der torens heb ik in het vizier gehouden hoor.
- Marlou, ik kan geen genoeg krijgen van die boterhammen met kaas.
- Angelique, ik heb heel wat blije, muzikale, zingende dagen gehad.
- Femke, gefeliciteerd en ik hoop dat je niet te veel mail hebt ontvangen.
- Claudia, ik ben dol op kleurplaten.
- Yvonne, ik heb inmiddels afscheid van de weg genomen.
- Lilian, het hele woordveld klopt.

En alles wat ik hiervoor gezegd heb, is door andere mensen ook al een keer ontdekt.

De reden om een pelgrimsreis te maken.
- ‘Whatever the motive, a pilgrimage is the recognition that there is more to life than just the humdrum daily grind of existing’ (Deacon Trevor Jones, Pilgrimage Director)

En waarom is het onderweg zo mooi.
- ‘I can sometimes sit for two hours in a room with almost no thought. Just complete stillness. Sometimes when I go for walks, there's also complete stillness; there's no mental labelling of sense perceptions. There's simply a sense of awe or wonder or openness, and that's beautiful.’ (Eckhart Tolle - Interview with "What Is Enlightenment?" magazine)
- ‘The man wants to wander, and he must do so, or he shall die.’ (Sir Richard Francis Burton - Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah, Memorial Ed., vol. i., p. 16.)
- ‘Pilgrims are poets who create by taking journeys.’ (Richard R. Niebuhr)
- ‘Lopen met bewuste aandacht reinigt de geest.’ (Boeddha)

Zo erg is het niet als je fout loopt.
- ‘The traveler that resolutely follows a rough and winding path will sooner reach the end of his journey than he that is always changing his direction, and wastes the hour of daylight in looking for smoother ground and shorter passages.’ (Samuel Johnson)
- ‘A good traveller is one who does not know where he is going, and a perfect traveller does not know where he came from.’ (Lin Yutang)

Zo ingewikkeld is het ook niet dat lopen.
- ‘The longest journey begins with a single step.’ (Lao Tzu)
- ‘The true traveller is he who goes on foot, and even then, he sits down a lot of the time.’ (Colette 1873-1954, Paris From My Window, 1944)

Waarom alleen lopen grote voordelen heeft.
- ‘Travel only with thy equals or thy betters; if there are none, travel alone.’ (The Dhammapada)
- ‘Few people know how to take a walk. The qualifications are endurance, plain clothes, old shoes, an eye for nature, good humor, vast curiosity, good speech, good silence and nothing too much.’ (Ralph Waldo Emerson)

En wat levert zo’n pelgrimsreis nou op?
- ‘Travel is fatal to prejudice, bigotry and narrow-mindedness.’ (Mark Twain)
- ‘When you travel, remember that a foreign country is not designed to make you comfortable. It is designed to make its own people comfortable.’(Clifton Fadiman, 1904-1999)
- ‘As the traveller who has once been from home is wiser than he who has never left his own doorstep, so a knowledge of one other culture should sharpen our ability to scrutinize more steadily, to appreciate more lovingly, our own.’ (Margaret Mead)
- You may wonder, 'How can I leave it all behind if I am just coming back to it? How can I make a new beginning if I simply return to the old?' The answer lies in the return. You will not come back to the 'same old thing.' What you return to has changed because you have changed. Your perceptions will be altered. You will not incorporate into the same body, status, or world you left behind. The river has been flowing while you were gone. Now it does not look like the same river. (Steven Foster, The Book of the Vision Quest)

Waarom thuiskomen ook leuk is.
- ‘No one realizes how beautiful it is to travel until he comes home and rests his head on his old, familiar pillow.’ (Lin Yutang)
- ‘A man travels the world over in search of what he needs and returns home to find it.’ (George Moore)

En dan is het nu dus echt afgelopen. Morgen weer aan het werk en voorlopig geen vrije dagen meer, en al helemaal niet zo veel vrije dagen achter elkaar. En hiermee is dit het laatste bericht op mijn weblog.